Климат өсімдіктер мен жануарлардың өміріне, топырақ түзілуіне, ішкі сулардың бөлінуіне, жер бедерінің қалыптасуына, ауыл шаруашылығының дамуына үлкен әсер етеді. Бір дақылдарға көбірек жылу керек, екіншісі-ылғал көп, үшіншісі-жарық көп. Республиканың солтүстік және Орталық аудандарының климаттық жағдайлары богарлық (толымсыз) егіншілікпен айналысуға мүмкіндік береді, ал оңтүстік аудандарда суармалы егіншілік дамыған.
Алайда, климаттық жағдайлар адамның шаруашылық қызметі үшін әрдайым қолайлы емес. Қолайсыз климаттық құбылыстарға құрғақшылық, құрғақ жерлер, шаңды дауыл, көктайғақ, аяз жатады.
Құрғақшылық-жауын-шашын аз және жоғары температуралы ұзақ кезең. Қазақстанның климаты тұтас алғанда құрғақшылықпен ерекшеленеді. Әсіресе жазда оңтүстікте ыстық. Құмның беті кейде 60-70°С дейін қызады.
Құрғақ — ыстық тұншықтырғыш желдің пайда болуы-қатты қызған құрғақ тропикалық ауа массаларының басым болуына байланысты. Оның ұзақтығы әр түрлі табиғи аймақтарда бірдей: далада – жылына 5-10 күн, шөлейт аймақта — 40 күн, шөлде -100 күн. Соңғы 20 жыл ішінде Қазақстанда қатты құрғақшылық 4 рет байқалды. Құрғақшылық пен құрғақшылыққа қарсы күрес мақсатында қар тоқтату, орман отырғызу, суару және т. б. сияқты арнайы агротехникалық іс-шаралар жүргізіледі.
Шаңды дауылдың пайда болуы-топырақтың немесе құмды көп мөлшерде көшіру-жел жылдамдығына және топырақ жамылғысының сипатына тікелей тәуелді болады. Шаңды дауыл, топырақ бөлшектерін үрлеп, өсімдік тамырларын жалаңаштайды және ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Қазақстанның дала аймағындағы шаңды дауылдары бар күндер саны жылына орташа есеппен 20-38 құрайды. Республиканың оңтүстігіндегі шөлдерде және Балқаш көлінің маңында шаңды дауыл 55-60 күн жалғасуда. Оңтүстік-Шығыс пен шығыста, республиканың тауларында шаңды дауыл болмайды,себебі бұл аймақтардың беті тасты және сазды.
Қолайсыз атмосфералық құбылыстарға аяз жатады. Олар әдетте көктем соңында, күздің басында, солтүстікте кейде жаз мезгілінде арктикалық ауа массасының басып кіруі нәтижесінде байқалады. Қыста ауа температурасы күрт төмендейді (нөлден төмен), бұл топырақтың жоғарғы қабатының қатуына әкеледі. Мұздату егістіктерге, бау-бақша дақылдарына үлкен зиян келтіреді. Нәтижесінде жеміс ағаштарын қайта егу және отырғызу қажеттілігі туындайды, бұл ақша қаражаты мен еңбек ресурстарының қосымша шығындарына әкеп соғады. Аяз көбінесе Қазақстанның солтүстік және орталық аймақтарында болады. Мұнда аяздың қайталану ықтималдығы (жүгері, бидай, қияр, алмұрт және т.б. үшін) 10 жыл, шөлді аймақта (мақта, жүзім, гүлдер және жемістер үшін) – 10 жыл.
Көктайғақ-бұтақтарда, сымдарда, жерде мұздың тығыз қабатының шөгуі (5 мм). Көктайғақ негізінен аяз күндері, жаңбырдан кейін пайда болады. Әдетте көктемде және жазда оңтүстікте. Құмның беті кейде 60-70°С дейін қызады.
Құрғақ — ыстық тұншықтырғыш желдің пайда болуы — қатты қызған құрғақ тропикалық ауа массаларының басым болуына байланысты. Оның ұзақтығы әр түрлі табиғи аймақтарда бірдей: далада – жылына 5-10 күн, шөлейт аймақта — 40 күн, шөлде -100 күн. Соңғы 20 жыл ішінде Қазақстанда қатты құрғақшылық 4 рет байқалды. Құрғақшылық пен құрғақшылыққа қарсы күрес мақсатында қар тоқтату, орман отырғызу, суару және т. б. сияқты арнайы агротехникалық іс-шаралар жүргізіледі.
Шаңды дауылдың пайда болуы — топырақтың немесе құмның көп мөлшерде тасымалдануы-жел жылдамдығына және топырақ жамылғысының сипатына тікелей байланысты болады. Шаңды дауыл, топырақ бөлшектерін үрлеп, өсімдік тамырларын жалаңаштайды және ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Қазақстанның дала аймағындағы шаңды дауылдары бар күндер саны жылына орташа есеппен 20-38 құрайды. Республиканың оңтүстігіндегі шөлдерде және Балқаш көлінің маңында шаңды дауыл 55-60 күн жалғасуда. Оңтүстік-Шығыс пен шығыста, республиканың тауларында шаңды дауыл болмайды,себебі бұл аймақтардың беті тасты және сазды.
Қолайсыз атмосфералық құбылыстарға аяз жатады. Олар әдетте көктем соңында, күздің басында, солтүстікте кейде жаз мезгілінде арктикалық ауа массасының басып кіруі нәтижесінде байқалады. Қыста ауа температурасы күрт төмендейді (нөлден төмен), бұл топырақтың жоғарғы қабатының қатуына әкеледі. Мұздату егістіктерге, бау-бақша дақылдарына үлкен зиян келтіреді. Нәтижесінде жеміс ағаштарын қайта егу және отырғызу қажеттілігі туындайды, бұл ақша қаражаты мен еңбек ресурстарының қосымша шығындарына әкеп соғады. Аяз көбінесе Қазақстанның солтүстік және орталық аймақтарында болады. Мұнда аяздың қайталану ықтималдығы (жүгері, бидай, қияр, алмұрт және т.б. үшін) 10 жыл, шөлді аймақта (мақта, жүзім, гүлдер және жемістер үшін) – 10 жыл.
Көктайғақ-бұтақтарда, сымдарда, жерде мұздың тығыз қабатының шөгуі (5 мм). Көктайғақ негізінен аяз күндері, жаңбырдан кейін пайда болады. Әдетте көктемде және күзде, салқын болған кезде жердің беті 0°С дейін салқындатылады және мұздың жұқа мөлдір қабатымен жабылады. Көктайғақ салдарынан жол апаттарының саны күрт өсуде. Ол ауыл шаруашылығына, әсіресе мал шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Көктайғақ оңтүстік және орталық аудандарда жиі байқалады, республиканың солтүстігінде көктайғақ — сирек құбылыс. Республиканың батысында, Орталық және оңтүстік-шығыс аудандарында көктайғақтың қалыңдығы кейде 22 мм жетеді.
1. Климаттың Ауыл шаруашылығын дамытуға әсері қандай?
2. Қазақстанда қандай қолайсыз атмосфералық құбылыстар байқалады?
3. Құрғақшылық, құрғақ, шаңды дауыл ауыл шаруашылығына қандай зиян келтіреді?
4. Көктайғақ және Аяз дегеніміз не? Қандай жағдайларда олар ең ықтимал? Не қауіпті?
5. Сіздің жеріңізде қандай қолайсыз және қауіпті атмосфералық құбылыстар орын алады?Алайда, климаттық жағдайлар адамның шаруашылық қызметі үшін әрдайым қолайлы емес. Қолайсыз және тіпті зиянды атмосфералық құбылыстарға: құрғақ, құрғақ, аяз, көктайғақ, шаңды дауыл жатады.

Қазақстанның климаты құрғақшылығымен ерекшеленеді. Әсіресе жазда оңтүстікте ыстық. Құрғақ шөптің пайда болуы қатты қызған құрғақ тропикалық ауа массаларының басымдығына байланысты. Оның ұзақтығы әр түрлі табиғи аймақтарда бірдей: дала аймағында – жылына 5-10 күн, жартылай шөлейт аймақта – 40, шөлді аймақта – 100 күн. Құрғақшылық пен құрғақшылыққа қарсы күрес мақсатында қар тоқтату, орман отырғызу, суару және т. б. сияқты арнайы агротехникалық іс-шаралар жүргізіледі.

Қауіпті атмосфералық құбылыстарға көктайғақ жатады, көбінесе көктайғақ жауын-шашыннан кейін аяз күндері пайда болады. Әдетте көктемде және күзде, салқын болған кезде жердің беті 0°С дейін салқындатылады және мұздың жұқа мөлдір қабатымен (5 мм) жабылады. Көктайғақтың салдарынан жолдардағы апаттардың саны күрт артып, ауыл шаруашылығына зиян келтіреді. Көктайғақ республиканың оңтүстік және орталық аудандарында жиі байқалды. Солтүстік аудандарда көктайғақ – сирек құбылыс. Республиканың батысында, Орталық және оңтүстік-шығыс аудандарында көктайғақ 22 мм жетеді.

Қазақстан аумағында байқалатын өзіндік атмосфералық құбылыс шаңды дауыл болып табылады. Дауылдың пайда болуы жел жылдамдығына және топырақ жамылғысының сипатына тікелей тәуелді. Шаңды дауылдар мен желдер, олар құрғақ ауа райы кезінде тез еритін топырағы бар аудандарда. Топырақтың жармаларын үрлеп, шаңды дауылдар өсімдіктердің тамырларын жалаңаштап, ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Қазақстанның шөл аймағында шаңды дауылдан күндердің саны орташа есеппен 20-38 құрайды, республиканың оңтүстігіндегі шөлдерде және Балқаш көлінің ауданында шаңды дауыл 55-60 күн болады. Оңтүстік-шығыста және республиканың шығыс тауларында шаңды дауыл байқалмайды,себебі бұл жерлердің беті тасты сазды.