Қазақстанда тәуелсіздік жылдары экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің мүлдем жаңа мемлекеттік жүйесі, қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалануды басқару – Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау саласындағы атқарушы органдардың жақсы ұйымдастырылған және аумақтық тармақталған жүйесі құрылған және қалыптасқан жылдар болды. Бұл қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруды және дәйекті іске асыруды қамтамасыз етті.

Алайда көптеген ондаған жылдар бойы Қазақстанда қоршаған ортаға экстремалды жоғары техногендік жүктемелері бар табиғат пайдаланудың шикізат жүйесі қалыптасты. Сондықтан экологиялық жағдайдың түбегейлі жақсаруы әзірге болған жоқ және ол бұрынғысынша табиғи жүйелердің тозуымен сипатталады, бұл биосфераның тұрақсыздануына, оның қоғамның тыныс-тіршілігі үшін қажетті қоршаған ортаның сапасын қолдау қабілетін жоғалтуға әкеп соғады.

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негіздері Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 30 сәуірдегі өкімімен мақұлданған экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасында қаланды, онда өтпелі кезеңнің экологиялық басымдықтары, атап айтқанда жекешелендірудің экологиялық проблемалары, табиғат қорғау заңнамасы жүйесін құру, мемлекеттік бақылау және сараптама, табиғат пайдаланудың экономикалық тетіктері, қоршаған орта мониторингі мәселелері қаралды.

Ұлттық экономиканың барлық салаларын реформалау табиғи ресурстарды пайдалануға қарым-қатынасты өзгертудің, қоршаған ортаны сақтауды ескере отырып, әлеуметтік-экономикалық дамуды жүзеге асырудың негізі болды.

Осы тұжырымдама қабылданған сәттен бастап Қазақстан Республикасында қоғамдық дамуда елеулі өзгерістер болды. Мемлекет дамуының стратегиялық құжаттары әзірленді, табиғат қорғау заңнамасының негізі құрылды, қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша бірқатар халықаралық конвенцияларға қол қойылды, табиғат қорғау қызметін басқару жүйесі құрылды.

Мәселен, 1997 жылы “қоршаған ортаны қорғау туралы”, “ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы”, “экологиялық сараптама туралы”, 1998 жылы “радиациялық қауіпсіздік туралы” заңдар, 2002 жылы “атмосфералық ауаны қорғау туралы”Заң қабылданды. Табиғатты ұтымды пайдалану саласында – Президенттің “Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы” (1996 ж.) және “мұнай туралы” (1995 ж.) заң күші бар Жарлықтары, 2003 жылы-Орман, Су және жер кодекстері. Қажетті заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілердің көпшілігі әзірленді және бекітілді.

Заңнаманы жетілдіру мақсатында республикада дамыған елдердің заңнамаларымен жақындастыруға және халықаралық стандарттарды енгізуге бағыт алынды. Қазақстан Республикасы 19 халықаралық конвенцияға қол қойды және оларды іске асыру жөніндегі іс-қимылдың ұлттық жоспарларын әзірледі. Экологиялық сараптама жүйесі, рұқсат беру және бақылау-инспекциялық жұмыс жолға қойылған.

Тұжырымдаманың міндеттерін орындау нәтижесінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік бақылауды күшейту және міндетті экологиялық сараптаманы енгізу есебінен 90-жылдардың басымен салыстырғанда қоршаған ортаның ластану қарқыны айтарлықтай төмендеді. Алайда, экологиялық жағынан осал аумағы бар және шешілмеген экологиялық проблемалары бар мемлекеттің мәртебесі әлі күнге дейін қалып отыр.

Жоғарыда айтылғандарға байланысты елдің стратегиялық басымдықтарына сәйкес қазіргі заманғы жағдайларда экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндеттерін концептуалды қайта қарау, нақтылау және кеңейту көзделеді.

Жаңа тұжырымдамада іске асырылмаған міндеттерді шешу жолдары ұсынылады. Олардың ішінде: Экологиялық қауіпсіздік және тұрақты табиғат пайдаланудың аса маңызды проблемалары бойынша ғылыми зерттеулердің озық дамуын қамтамасыз ету, оның ішінде іргелі; қоршаған ортаның жай-күйіне мониторинг жүргізудің бірыңғай жүйесін енгізу; Қазақстан Республикасының аумағын экологиялық аудандастыру және арнайы картографиялау.

1.2. Тұжырымдаманы әзірлеудің өзектілігі және басымдықтары

2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздік

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, экологиялық проблемаларды табысты шешудің және экологиялық апаттардың алдын алудың негізі кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық жүйесін экологияландыру болып табылады.

Экологиялық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі ретінде орнықты дамудың міндетті шарты болып табылады және табиғи жүйелерді сақтаудың және қоршаған ортаның тиісті сапасын қолдаудың негізі болып табылады.

Осы экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы “Қазақстан-2030” Стратегиясының басымдықтарына сүйене отырып, Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарына сәйкес және XXI ғасырға арналған күн тәртібінің негізгі ережелерін және қоршаған орта және 1992 жылғы даму жөніндегі Рио-де-Жанейр декларациясының қағидаттарын, сондай-ақ Йоханнесбург қаласындағы орнықты даму жөніндегі дүниежүзілік саммиттің шешімдерін ескере отырып (2002 жыл) әзірленді. Қоршаған орта жай-күйінің нормативтік көрсеткіштеріне қол жеткізе отырып, экологиялық қауіпсіздіктің оңтайлы деңгейін қамтамасыз ету осы тұжырымдаманың ережелерін кезең-кезеңімен іске асыруды көздейді.

Бірінші кезең (2004-2007 жылдар) – қоршаған ортаның ластану деңгейін төмендету және оны тұрақтандыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын әзірлеу.

Екінші кезең (2008-2010 жылдар) – қоршаған орта сапасының көрсеткіштерін тұрақтандыру және табиғат пайдалануға қойылатын экологиялық талаптарды жетілдіру.

Үшінші кезең (2011-2015 жылдар) – қоршаған ортаның сапасын жақсарту және қоғамның экологиялық орнықты дамуының қолайлы деңгейіне қол жеткізу.

2. Мақсаты, негізгі міндеттері мен принциптері

экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету

2.1. Экологиялық қауіпсіздіктің мақсаты

Экологиялық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаты табиғи жүйелердің, қоғамның өмірлік маңызды мүдделерінің және жеке тұлғаның құқықтарының қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсер ету нәтижесінде туындайтын қауіптерден қорғалуын қамтамасыз ету болып табылады.

2.2. Экологиялық қауіпсіздіктің негізгі міндеттері

Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет:

климаттың өзгеруіне және Жердің озон қабатының бұзылуына алып келетін антропогендік әсерді төмендету;

биоәртүрлілікті сақтау және жердің шөлейттенуі мен тозуының алдын алу;

экологиялық апат аймақтарын, әскери-ғарыш және сынақ кешендерінің полигондарын оңалту;

Каспий теңізі қайраңының ластануының алдын алу;

су ресурстарының сарқылуы мен ластануының алдын алу;

тарихи ластануларды, әуе бассейнінің ластануын, радиоактивті, бактериологиялық және химиялық ластануларды, оның ішінде трансшекаралық ластануларды жою және алдын алу;

өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтардың жинақталу көлемін қысқарту;

табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу.

Қойылған міндеттерді шешу арқылы қол жеткізіледі.:

Қазақстан Республикасының заңнамасын, табиғат пайдаланудың экономикалық тетіктерін, мемлекеттік экологиялық бақылау мен экологиялық мониторингті жетілдіру және жүйелеу;

табиғат пайдаланудың рұқсат беру жүйесін оңтайландыру және экологиялық сараптама;

қоршаған ортаны қорғау, Экологиялық статистика, экологиялық білім беру, экологиялық насихат және жұртшылықтың қатысуы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту;

халықаралық ынтымақтастықты кеңейту.

2.3. Қамтамасыз етудің негізгі принциптері экологиялық

қауіпсіздік

Экологиялық қауіпсіз дамуы мынадай қағидаттарға негізделеді:

табиғи ресурстарды пайдаланудың экологиялық рұқсат етілген шектерін айқындайтын және қоршаған ортаның сапасын теңгерімді басқаруды қамтамасыз ететін шаруашылық және өзге де қызметті жүргізу шектеулерінің, нормативтері мен ережелерінің ғылыми негізделген кешенін енгізу жолымен мемлекеттің орнықты дамуы үшін барлық қоғамдық қатынастарды реттеуге экожүйелік көзқарас;

экологиялық қауіпсіздіктің өңірлік және жергілікті міндеттерінің экологиялық қауіптердің алдын алудың жаһандық және Ұлттық мақсаттарына бағыныстылығы;

қоршаған ортаға және адам денсаулығына келтірілген зиянды өтеу міндеттілігі (табиғат пайдаланушылар мен ластаушылар төлейді));

өндірістік күштерді дамыту мен орналастырудың экологиялық-экономикалық теңгерімділігі (экологиялық сыйымдылық және аумақтық жоспарлау принциптері));

кейіннен экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық сараптамалармен шаруашылық және өзге де қызметтің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың міндеттілігі;

халықтың экологиялық ақпаратқа қол жеткізуін және оның экологиялық проблемаларды шешуге қатысуын қамтамасыз ету;

халықаралық ынтымақтастықтағы серіктестік және халықаралық құқық нормаларын сақтау.

3. Экологиялық қауіпсіздік мәселелері және оларды шешу жолдары

Қоршаған орта және даму жөніндегі Рио-де-Жанейр декларациясының принциптерін ескере отырып, Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі мәселелері оларды шешудің маңыздылығы мен деңгейіне байланысты жаһандық, ұлттық және жергілікті ретінде қарастырылады.

3.1. Жаһандық экологиялық мәселелер

3.1.1. Климаттың өзгеруі

“Парникті әсер” есебінен болатын климаттың өзгеруі жалпы әлемдік ауқымдағы проблема болып табылады және қоршаған ортаның жай-күйі үшін елеулі әлеуетті қауіп төндіреді.

Қазақстан 1995 жылы БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясын бекітті, ал 1999 жылы осы Конвенцияға Киото хаттамасына қол қойды.

Көрсетілген Хаттаманы ратификациялау және ол күшіне енген жағдайда Қазақстан өзіне парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі сандық міндеттемелерді жүктей отырып, I қосымшаның тарабы болады.

Қазақстанның Киото хаттамасын ратификациялауының орындылығын анықтау үшін 2004 жыл ішінде Қазақстан экономикасына парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі сандық міндеттемелердің әсері мәселелері бойынша зерттеулер жүргізу қажет.

Киото хаттамасын ратификациялағаннан кейін нақты жобалар мен іс-шараларды іске асыруды көздейтін Қазақстан Республикасында парниктік газдар шығарындыларын 2015 жылға дейін төмендету жөніндегі бағдарлама әзірленетін болады.

3.1.2. Озон қабатын бұзу

Жердің озон қабатын бұзу адам денсаулығына, жануарларға, өсімдіктерге және микроорганизмдерге әлеуетті қатер болып табылады.

1973 жылдан бастап Бақылау Қазақстанның үстіндегі озон қабатының қалыңдығы 5-7% – ға азайды.

Монреаль хаттамасына сәйкес қабылданған Озон қабатын бұзатын заттарды пайдалануды реттеу жөніндегі шаралар 1986 жылғы деңгеймен салыстырғанда оның әлемде 10 есе азаюына ықпал етті.

Біздің еліміз 1998 жылы Озон қабатын қорғау туралы халықаралық келісімдерге қосылды. Қазіргі уақытта Қазақстанда озонды бұзатын заттарды (РӘБ) пайдалануды қысқарту және оларды айналымнан алу, озон қабатын бұзбайтын заттарды қолдана отырып, жаңа технологияларды енгізу бойынша жұмыстар жүргізілуде.

Озон қабатының бұзылу қаупін жоюдың негізгі жолдары мыналар болып табылады: ОБЗ пайдаланудан тез арада бас тартуды және оларды қауіпсіз жоюды қамтамасыз ету, заңсыз айналымның алдын алу және қабылданатын күш-жігердің табыстылығын растау үшін тропосферада ОБЗ шоғырлануының тұрақты мониторингін жүргізу.

Сондай-ақ 2004 жыл ішінде РӘБ пайдаланатын кәсіпорындардың қызметін лицензиялау жөніндегі қажетті нормативтік құқықтық актілерді қабылдау, РӘБ пайдалана отырып қызметпен айналысатын мамандарды оқытуды және Қазақстанның үстіндегі озон қабатының жай-күйін зерделеу жөніндегі іргелі ғылыми зерттеулер жүргізуді бастау, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу жолымен РӘБ пайдалануды қысқарту және алып қою жөніндегі жұмыстарды жалғастыру қажет.

Осы іс-шараларды жүргізу нәтижесінде ОРВ шығарындысы қысқарады, бұл Жердің озон қабатын сақтауға ықпал етеді.

3.1.3. Биоалуантүрлілікті сақтау

Қазақстанның экожүйелері Орталық Азия мен құрлықтағы Биологиялық әртүрліліктің бірегейлігімен ерекшеленеді.

Өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жоғалуы генетикалық деңгейде әртүрліліктің жоғалуына және экожүйедегі тиісті өзгерістерге әкеп соғады. Биоәртүрліліктің нақты жоғалуының негізгі себебі тіршілік ететін жерлердің жойылуы және тозуы, негізінен ормандарды жою, Топырақ эрозиясы, ішкі және теңіз су айдындарының ластануы, өсімдіктер мен жануарлар түрлерін шамадан тыс дайындау болып табылады. Бұрыннан бері өсімдіктер мен жануарлардың бөтен түрлерін интродукциялау биоалуандықты жоғалтудың маңызды себебі ретінде танылды.

Қазақстан Республикасы биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін 1994 жылы биологиялық әртүрлілік жөніндегі Конвенция ратификацияланды, биологиялық әртүрлілікті сақтау және теңгерімді пайдалану жөніндегі ұлттық стратегия мен іс-қимыл жоспары әзірленді.

Биоәртүрлілікті сақтаудың ең тиімді шарасы ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды құру болып табылады. Республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының алаңы 13,5 млн. гектарды немесе бүкіл аумақтың 4,9% – ын құрайды, бұл биологиялық әртүрліліктің экологиялық балансын сақтау үшін мүлдем жеткіліксіз және 10% – ды құрайтын әлемдік стандарттардан төмен.

Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтарын дамыту және орналастыру тұжырымдамасына сәйкес 2030 жылға дейін олардың алқабын 17,5 млн. гектарға дейін ұлғайту көзделген, бұл республика аумағының 6,4% – ын құрайтын болады.

Қазақстанда биологиялық әртүрлілікті сақтау мақсатында биоәртүрлілік объектілерінің жай-күйін бағалау және түгендеу, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін кеңейту және қазіргі заманғы табиғи және антропогендік процестерді ескере отырып, оларды жасанды жолмен молықтыру және бұзылған аумақтарда қалпына келтіру арқылы сирек кездесетін түрлердің табиғи популяцияларын сақтау, “адам және биосфера” бағдарламасы шеңберінде ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік табиғи және мәдени мұра тізіміне елдің ерекше қорғалатын табиғи аумақтарын енгізу жөніндегі шараларды іске асыру

Республика аумағының небәрі 4,2% – ын алатын Қазақстанның барлық ормандарының ерекше экологиялық, ғылыми, рекреациялық, эстетикалық және мәдени маңызын, сондай-ақ биологиялық әртүрліліктің табиғи резерваттары ретінде олардың ғаламдық рөлін ескере отырып, оларды ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жүйесіне ауыстыру жөнінде шұғыл шаралар қабылдау керек. Бұл үшін 2006 жылға дейін мемлекеттік биосфералық резерваттар желісін қалыптастыру бағдарламасын әзірлеу қажет.

Соңғы уақытта Қазақстан үшін нақты сыртқы қауіп әлемде кеңінен таралған генетикалық өзгерген организмдер мен өнімдерді әкелу болып табылады. Бүкіл әлем бойынша генетикалық өзгерген организмдер мен өнімдердің кең таралу қаупін ескере отырып, биоәртүрлілік жөніндегі Конвенцияның биоқауіпсіздік жөніндегі Картахен хаттамасына қол қою үшін ашық болды. Қазақстанның Картахен хаттамасына қол қоюы біздің еліміздің аумағында генетикалық өзгерген организмдер мен өнімдердің трансшекаралық орын ауыстыруына байланысты қызметті жүзеге асыру үшін елдердің жауапкершілігін арттыруға, оларды елге әкелуге жол бермеу жөнінде шаралар қабылдауға, зерттеулер мен ғылыми-техникалық әзірлемелер ісінде өзара көмекті, сондай-ақ биотехнология саласында ақпарат алмасуды қоса алғанда, тығыз халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Осы Тұжырымдаманың көрсетілген ережелерін іске асыру қоршаған орта объектілерін қорғауды, оның орнықтылығының белгілі бір деңгейінде ұсталуын, өзін-өзі реттеу қабілетін және тірі және жансыз табиғат нысандарының, оның ішінде жойылып кету қаупі бар тірі организмдердің тектік қорын сақтауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

3.1.4. Жердің шөлейттенуі және тозуы

Қазақстанның басым бөлігі қуаң аймақта орналасқан және оның аумағының 66% – ға жуығы әртүрлі дәрежеде шөлейттену процестеріне ұшыраған. Алдын ала есептеулер бойынша жайылымдардың тозуынан, егістік эрозиясынан, екінші рет сортаңданудан және басқа да себептерден түскен шығын шамамен 300 миллиард теңгені құрайды.

Қазақстан үшін ішкі нақты қауіп төндіретін жердің шөлейттену және тозуы проблемасы шаң-тұз дауылының пайда болуы және ластаушы заттарды әуе массаларымен алыс қашықтыққа көшіру нәтижесінде біртіндеп трансшекаралық проблемаға көшуі мүмкін.

2004 жыл ішінде шөлейттенуге қарсы күрес жөніндегі бағдарламаны әзірлеу және бекіту, шөлейттенудің ауқымын және құрғақшылықтың теріс әсерін болғызбауға және қысқартуға, тозған жерлер мен топырақ құнарлылығын қалпына келтіруге, халықтың экологиялық қауіпсіздігін нығайтатын ресурстық базаны сақтауды және/немесе қалпына келтіруді қамтамасыз ететін тұрақты жер пайдаланудың экономикалық тетіктерін әзірлеу және енгізуге, сондай-ақ шөлейттенуге қарсы күрес процесінде халықтың қалың топтарын хабардар етуге және олардың қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Бағдарламаның негізгі нәтижелері шөлейттену процестерінің алдын алу және жердің тозу ауқымын қысқарту, шөлейттенуге қарсы күрестің экономикалық тетіктерін енгізу, ауыл шаруашылығы жерлерінің өнімділігін арттыру болып табылады.

3.2. Ұлттық экологиялық мәселелер

3.2.1. Экологиялық апат аймақтары

Арал және Семей өңірлері экологиялық апат аймақтары болып жарияланды, онда табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы, флора мен фаунаның тозуы және қолайсыз экологиялық жағдайдың салдарынан халықтың денсаулығына елеулі зиян келтірілген. Экологиялық апат аймақтары елдің ішкі қауіпсіздігіне нақты қатер болып табылады.

Қазіргі уақытта бұрынғы Семей полигонына іргелес аудандарда (халық саны 71,9 мың адам болатын 85 елді мекен) онкологиялық аурушаңдық пен халық өлімінің, қан айналымы жүйесі ауруларының, жаңа туған нәрестелер арасындағы даму кемістіктерінің және ерте қартаю әсерлерінің жоғары деңгейі байқалады.

Арал өңірінің экологиялық апат аймағында (186,3 мың халқы бар 178 елді мекен) асқазан-ішек аурулары мен анемияның, әсіресе әйелдер мен балалар арасында, балалар өлімі мен туа біткен патологияның жоғары деңгейі байқалады.

Елдің ішкі қауіпсіздігіне төнетін қатерлерді жою мақсатында экологиялық апат аймақтарында халықтың өмір сүруінің әлеуметтік-экономикалық және экологиялық жағдайларын кешенді талдау жөніндегі іс-шараларды жүргізу, оның сапалы ауыз сумен қамтамасыз етілуін бағалау, экологиялық талаптарды әзірлеу және аумақтарды экологиялық бағалауды және ядролық жарылыстар мен өзге де факторлардың халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға әсер ету салдарын ескере отырып, сауықтыру-оңалту іс-шараларын жүзеге асыру қажет. 2007 жылға дейін халықтың ішкі көші-қоны және экологиялық апат аймақтарының аумақтарын шаруашылық пайдалану бағдарламасын әзірлеу.

Бұрынғы Семей ядролық сынақ полигоны мен Арал өңірінің проблемаларын кешенді шешу жөнінде ұсыныстар әзірлеуді Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 22 тамыздағы N 182-ө өкімімен құрылған ведомствоаралық жұмыс тобы жүзеге асыратын болады.

Каспий теңізі бассейні мемлекеттерінің көмірсутек ресурстарын кеңінен игеруі теңіз және жағалау экожүйелеріне теріс әсер ету ауқымын ұлғайтады. Теңіз мәртебесінің белгісіздігі жағдайында трансшекаралық сипаттағы сыртқы экологиялық қауіптер елеулі мәнге ие болады.

Алдағы теңіздің қазақстандық секторында көмірсутек шикізатын жаппай игеру елдің экологиялық қауіпсіздігіне әлеуетті қауіп төндіреді.

Каспий теңізінің қоршаған теңіз ортасын қорғау жөніндегі негіздемелік Конвенциямен және басым іс-қимылдардың өңірлік стратегиясымен Каспий теңізінің ресурстарын пайдалану және Каспий маңы елдері арасындағы Каспий экожүйесін қорғау жөніндегі алдағы іс-шараларға қатысты ортақ өзара іс-қимыл жөніндегі негізгі бағыттар айқындалады.

Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасында 2005 жылдың аяғына дейін теңіз және жағалау экожүйелеріне залал келтірмей көмірсутектерді өндірудің ықтимал шекті деңгейін айқындау жөнінде арнайы зерттеулер жүргізу, геодинамикалық мониторингті жүзеге асыру, иесіз мұнай ұңғымалары мен басқа да тарихи ластануды жою, алауларда ілеспе газды жағуды және радиоактивті ластануы бар мұнай құбырлары мен жабдықтарды рұқсатсыз көмуді тоқтату жөнінде шаралар қабылдау көзделеді.

Зерттеулер нәтижесі Каспий қорық аймағын аймақтарға бөлуді қамтитын теңізде экологиялық қауіпсіз шаруашылық қызметті қамтамасыз ететін нақты нормативтік экологиялық талаптарды әзірлеу болуы тиіс.

3.2.3. Су ресурстарының сарқылуы және ластануы

Қазақстан су ресурстары үлкен тапшылығы бар елдердің санатына жатады. Қазіргі уақытта су объектілерін кен өндіру, металлургия және химия өнеркәсібі кәсіпорындары, қалалардың коммуналдық қызметтері қарқынды ластайды және нақты экологиялық қауіп төндіреді. Ертіс, Нұра, Сырдария өзендері, Іле, Балқаш көлі барынша ластанған. Халықты ауыз сумен жабдықтаудың негізгі көзі болып табылатын жерасты сулары да ластануға ұшырайды.

Су объектілеріне антропогендік жүктеме мен олардың қалпына келтіру қабілеті арасындағы тепе-теңсіздік экологиялық қолайсыздық іс жүзінде барлық ірі өзен бассейндеріне тән болуына алып келді, ал су шаруашылығының мұқтажын жеткіліксіз қаржыландыру Су шаруашылығы объектілерінің аса қанағаттанғысыз (апаттық) техникалық жай-күйінің және халықты ауыз сумен жабдықтау проблемаларының күрделі шиеленісуінің себебі болды.

Қазіргі проблемаларды шешу үшін Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 21 қаңтардағы N 71 қаулысымен Қазақстан Республикасы экономикасының су секторын және су шаруашылығы саясатын дамытудың 2010 жылға дейінгі Тұжырымдамасы мақұлданды, онда су ресурстарын сақтау және ұтымды пайдалану проблемаларын шешудің негізгі жолдары айқындалған. Сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 23 қаңтардағы N 93 қаулысымен халықты қажетті мөлшерде және кепілді сапада ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін “ауыз су” салалық бағдарламасы бекітілді, Қазақстан Республикасының Су Кодексі және “су пайдаланушылардың ауылдық тұтыну кооперативтері туралы” Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды, 2005-2010 жылдары негізгі өзен бассейндерінің су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғау схемаларын әзірлеу жөніндегі жұмыстар жүргізілетін болады.

2005 жылы қабылданған бағдарламалық құжаттар шеңберінде суды үнемдеу жөніндегі республикалық мақсатты бағдарлама әзірлеу қажет, оны іске асыру су айдыны өндірістерін дамыту қарқыны мен көлемін шектеуге, су үнемдейтін технологияларды, су пайдаланудың айналым және тұйық жүйелерін жаппай енгізуге, өнім бірлігіне үлестік су тұтынуды және пайдалану шығындарын азайтуға, су шаруашылығы жүйелерін есепке алу мен реттеудің қазіргі заманғы құралдарымен жарақтандыруға мүмкіндік береді. Бағдарлама сондай-ақ су ресурстарын пайдаланғаны үшін қолданыстағы төлем ставкаларын саралау, Су шаруашылығы объектілерін ұстау және жөндеу жөніндегі шығындарды өзін-өзі ақтауға кезең-кезеңімен ауыстыра отырып, су пайдаланушыларға су беру жөніндегі қызметтер үшін баға белгілеуді оңтайландыру жөніндегі іс-шараларды қамтуы тиіс.

Өзен экожүйелеріне жүктемені азайту мақсатында және олардың ластануы мен қоқыстануын болдырмау үшін 2005-2010 жылдар ішінде барлық пайдаланылатын су объектілері үшін су қорғау аймақтары мен белдеулерінің жобалары әзірленетін болады, 2005-2006 жылдары шекті жол берілетін зиянды әсерлердің нормативтерін және су жай-күйінің мақсатты көрсеткіштерін әзірлеу бойынша ғылыми-қолданбалы зерттеулер кешені жүргізілетін болады, бұл су объектілеріне ластаушы заттардың төгінділерін нүктелерден жиынтық нормалауға кезең-кезеңмен көшуді жүзеге Осының барлығы сарқынды суларды тазарту жөніндегі құрылыстарды салу және қайта жаңарту кезінде жаңа технологияларды енгізуді жеделдетеді.

Суда тапшылық көріп отырған өңірлерде қолда бар су ресурстарының санын арттыру және сапасын жақсарту үшін өзен ағынын реттеу, оның ішінде бассейнаралық қайта бөлу, сондай-ақ жерасты ауыз суын пайдалануды қарқындату жөніндегі жұмыстарды жалғастыру қажет.

3.2.4. Тарихи ластану

Тарихи ластау көздеріне қазіргі уақытта иесіз объектілер жатады: мұнай-газ және гидрогеологиялық ұңғымалар, шахталар, кеніштер (оның ішінде радиоактивті қалдықтармен), елдің экологиялық қауіпсіздігіне нақты қатер болып табылатын қалдық қоймалар мен сарқынды суларды жинағыштар.

Қазіргі уақытта уран өндіру өнеркәсібінің радиоактивті үйінділерін жою жөніндегі бағдарлама және иесіз Мұнай және өздігінен төгілетін гидрогеологиялық ұңғымаларды жою жөніндегі бағдарлама іске асырылуда. Алайда, бұл бағдарламалар тарихи ластанудың барлық түрлерін толық қамтымайды. Сондықтан Тарихи ластануды жою жөніндегі бағдарламаны әзірлеу қажеттілігі бар. Осы бағдарламада 2006 жылға дейін кезең-кезеңімен Тарихи ластанудың барлық объектілеріне олардың қоршаған ортаға әсерін бағалай отырып, толық түгендеу жүргізу, ал 2010 жылдан бастап осындай объектілерді жою жөніндегі жұмыстарды бастау көзделіп отыр.

Жаңа ластанудың туындауына жол бермеу мақсатында олардың пайда болуын болдырмайтын құқықтық, экономикалық және өзге де тетіктерді әзірлеу және енгізу қажет.

3.2.5. Трансшекаралық сипаттағы мәселелер

Трансшекаралық экологиялық проблемаларға су бөлу, трансшекаралық су объектілерін, атмосфералық ауа мен топырақты ластау, қауіпті технологияларды, заттар мен қалдықтарды ауыстыру, пайдалы қазбалардың шекара маңындағы кен орындарын әзірлеу, бірегей табиғи кешендерді сақтау мәселелері жатады.

Трансшекаралық экологиялық проблемалар елдің экологиялық қауіпсіздігіне нақты сыртқы қауіп төндіреді, оларды шешу халықаралық шарттар шеңберінде шектес мемлекеттердің бірлескен іс-қимылдарымен қамтамасыз етіледі.

2003 жылдың басында Қазақстан Қауіпті қалдықтарды трансшекаралық тасымалдауды және оларды аулаққа шығаруды бақылау туралы Базель конвенциясына қосылды,бұл қауіпті қалдықтарды декларациялау жөніндегі жаңа кеден ережелерін белгілеуге және кейіннен олардың республика аумағына қайталама шикізат пен өнім түрінде түсуін болдырмауға мүмкіндік берді.

Қазақстан трансшекаралық өзендерді ұтымды пайдалану мен қорғау проблемаларын шешуге бірыңғай құқықтық тәсілдерді қалыптастыруға мүмкіндік беретін трансшекаралық су ағындары мен халықаралық көлдерді қорғау және пайдалану жөніндегі Хельсинки конвенциясына қосылды. Алайда, Орталық Азия өңірінің қалған елдері осы Конвенцияға қосылмаған және сондықтан трансшекаралық ағын сулардың ағынын ақылға қонымды және әділ түрде пайдалануды қамтамасыз ету, қауіпті заттардың ағып кетуінің ықтимал трансшекаралық әсерінің алдын алу, “ластаушы төлейді” қағидатын орындау жөнінде шаралар қабылдамаған.

Трансшекаралық сипаттағы экологиялық қатерлердің алдын алу және оларды жою үшін:

2005-2007 жылдары Қазақстанның шекара маңындағы аудандары мен шектес мемлекеттердің экологиялық бағасы жөнінде бірлескен зерттеулер жүргізу;

Қазақстанның Орталық Азия мемлекеттерінің Хельсинки конвенциясына қосылуы жөніндегі бастамаларын ілгерілету жолымен трансшекаралық су проблемаларын шешу;

бірегей табиғи кешендерді сақтау мақсатында 2005-2006 жылдар ішінде Батыс Тянь-Шань және Алтай-Саян өңірінде трансшекаралық биосфералық аумақтар құруды көздеу.

Қабылданған шаралардың нәтижелері әлеуетті трансшекаралық экологиялық қатерлерді анықтауға, азайтуға және жоюға ықпал ететін болады.