Қазақ тілі (қазақ тілі, қазақша; qazaq tili, qazaqsha; قازاق ٴتىلى، قازاقشا, [qɑzɑq tɘlɘ], [qɑzɑqʃɑ]) — тіл қазақтардың бірі-түркі тілдері. Ең жақын каракалпакскому, ногайскому және карагашскому тіл, олармен бірге құрады кыпчакско-ноғай ордасына жасаған жорығына кіші топқа аясында кыпчакской тілдік топтар[2].

Қалыптасты бойы XIV—XVII ғасырлардағы тілі туыстас түрік тайпаларының, кочевавших қазіргі Қазақстан аумағында дәуірінде Алтын Орданың ыдырауы[2]. Түпкілікті негізде басқа тілдерді кыпчакско-ноғай кіші топтың ортасында XVII ғасырдың дәуірінде қазақ-жоңғар соғыстары[3].

– Айрықша ерекшеліктері қазақ тілінің ішіндегі кыпчакско-ноғай бұтағы жатады ауыстыру фонем “ч” мен “ш” общетюркских сөзінде “ш” мен “с”, кезектестіру, фонем “м-б-п” және “н-д-т” байланысты ережелер сөзінде, сондай-ақ неғұрлым жиі салыстырғанда басқа да тілдерін кіші топтың, қарыз алу-парсы және араб тілдері[4][3].

Современное положение
Основная статья: Языковая политика в Казахстане
По данным переписи населения Казахстана 2009 года около 9 982 276 казахов назвали своим родным языком казахский[5].

Распространен в Казахстане, Китае, странах СНГ, Монголии, в меньшей степени в Афганистане, Иране, Турции.

Российские казахи говорят на казахском (72 %)[6] и русском языках (98 %).[7]

Литературный язык и территориальные различия
Основная статья: Диалекты казахского языка
Основой современного казахского литературного языка является северо-восточный диалект, на котором писали свои произведения Абай Кунанбаев и Ибрай Алтынсарин[8]. Таким образом, отдельные слова проникают в литературный язык диалектов других[9].

По мнению Сарсена Аманжолова, в казахском языке существуют три основных диалекта: западный, восточный и южный. Западный и восточный диалекты появились в результате локального разобщения и родо-племенного объединения здешних казахов в течение веков. Южный диалект казахского языка, вследствие владычества Кокандского ханства на этих землях, несколько веков подвергался сильному влиянию узбекского языка, но, в свою очередь, повлиял на отдельные диалекты узбекского и киргизского языков[10].

После обретения Казахстаном независимости (с 1991 года) в казахском языке активно развиваются пуристические тенденции[11]. В особенности неоднозначно населением Казахстана и отдельными лингвистами воспринят перевод общепринятых международных слов на слова-новоделы[11][12].

Международное слово Современный казахский язык
аэропорт аэропорт
пианино күйсандық
үнемиет экономики; ықтисат;
космодром космодром/космодрома
зоопарк зоопарк
супермаркет универсальный магазин/магазин зангар
альпинист асқарпаз
крокодил крокодил
балкон балкон
проспект проспект
Шолпан Венера
Марс Кызылжулдызский
Юпитер Есекқырған
Сатурн (планета) – Серый
Письменность
Казахский алфавит
А б В г д А Б в Г Д А А н
Е е е е Ж ж З з И и Й й К к
Л М н о П р Л м Н О ия Ия г. г.
П п Р Р С Т т У у ү Ү ұ с Ұ
Х ц ч Ш щ Ф Щ ф Х H Ц Ч ш
ъ Ы ы ь Э э Ю ю Я я I i
Основная статья: Казахский алфавит
Казахи, как и все тюркские народы, являются наследниками рунической письменности, существовавшей в VIII—X веках и известной в науке как орхоно-енисейская. Рунический алфавит состоял из 24 букв и знака словоразделительного.

Затем под арабско-мусульманским арабским письмом стали пользоваться бейсембаев асхат аскарович на территории Казахстана. Казахи, живущие в Китае, продолжают до сих пор пользоваться частично модифицированной арабской графикой в системе образования и в средствах массовой информации.

В период между 1929 и 1940 гг. в рамках латинизации использовалась латинская графика.

Современный казахский язык, начиная с 1940 года, использует кириллическую графическую систему.

Казахский алфавит содержит 42 буквы и основан на кириллическом алфавите.

В 2012 году стало известно о принятии решения о поэтапном переводе казахского языка в Казахстане на латинский алфавит.[13] Начало процесса перевода на латиницу намечено на 2025 год.[14]

12 июня 2017 года Нурсултан Назарбаев определил, что к концу 2017 года в тесном взаимодействии с учеными и представителями общественности необходимо принять единый стандарт нового казахского алфавита и всеми графики, латиницы и кириллицы таким инициировав активную фазу отказа от перехода к использованию (от англ.[15] новый алфавит был утвержден указом Нурсултана Назарбаева 2017 26 октября, вместе с переходом на этот алфавит до 2025 года.[16]

Лингвистическая характеристика
Фонетика и фонология
Буквы «в, е, ф, ц, ч, ъ, ь, э» используются только в заимствованных словах. «ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, h, і» — девять специфических букв русского алфавита относительно.

Гласные
В казахском языке Гласные звуки образуют пары по твердости и мягкости:

твердые мягкие
/ɑ/ и /æ/, /e/
/o/ /ɵ/
/ʊ/ /ʉ/
/ɯ/ /ɘ/
При произнесении твердых звуков язык отодвигается назад, а при произнесении мягких звуков кончик языка продвигается вперед.

Согласные
Согласные фонемы казахского языка
Губные Зубные альвеолярные Постальвеолярные Палатальные Велярные Увулярные и Глоттальные
Носовые /m/ /n/ и /ŋ/
Взрывные /p/ /b/ /t/ /d/ /k/ /g/ [q]
Аффрикаты (ts) /ʒ/ (tɕ) [ʑ]
Фрикативные (f) (v) /s/ /z/ /ʃ/ [ɕ] (x) [ʁ] (h)
Флапы /ɾ/
Аппроксиманты /l/ /j/ /w/
Примечания:

Возле гласных заднего ряда /k/ и /g/ имеют аллофоны [q] и [ʁ], соответственно.
Возле гласных переднего ряда /ʃ/ и /ʒ/ имеют аллофоны [ɕ] и [ʑ], соответственно.
Некоторыми носителями /ʒ/ и [ʑ] произносится как /dʒ/ и [dʑ], соответственно.
В скобках обозначены звуки, используются только в заимствованных словах.
Морфология
Казахский язык является номинативным (морфологически и синтаксически), агглютинативным языком с наличием полисинтетизма суффигирующим.

9 частей речи В казахском языке:

Существительное (имя существительное)
Пример: страница,
Сын есім (имя прилагательное)
Пример: красный, высокий, красивый
Имя числительное (имя числительное)
Пример: одного, сто
Местоимения (местоимение)
Пример: я, ты
Глагол (глагол)
Пример: посещение, запись
Добавить (наречие)
Пример: быстро, чисто
Предлоги (послелоги)
Пример: для о
Слово имитация (слова-подражания)
Пример: күмп, тарс-тұрс, ыржаң-ыржаң
Одағай (междометие)
Пример: ура, тәйт, сборка-сборка
Существительное
Существительное имеет 2 числа — единственное и множественное. Множественное число образуется с помощью аффиксов (-ов, -ами, -дар, -дер, -тар, -тер), добавляемых к основе существительного, выбор звукового сингармонизма аффикса определяется законом:

дос — достар «друг — друзья», мектеп — школа «школа — школы», города — «город — города»

Если перед существительным стоит количественное числительное, то в отличие от русского языка, оно употребляется в единственном числе: книга, «две книги», шесть «шесть домов»

Вместо предлогов используются падежи и послелоги.

Падеж Характеризующие вопросы окончания
Именительный падеж (падеж Названия) кто? (кто?) что? (что?) —
Родительный падеж (падеж (Сокращенное) кого? (кто?) чего? (чего?) – ,, – ния, -ние, -сша, -это
Дательный падеж (Барыс падеж) кому? (кому?) чему? (почему?) куда? (где?) -на, -, -, -, – на, -либо, -а, -е
Винительный падеж (падеж) кого? (кого?) что? (что?) -ны, -ні, -ние, -ді, -ты, -ті, -н
Местный падеж (местный падеж) у кого? (кто?) у чего? (?) где? (где?) – , – , – , – , – м-ю
Исходный падеж (исходный падеж) от кого? (от кого?) от чего? (с чего?) откуда (откуда?) до, до, до, до, до, по
Творительный падеж (падеж Помоги) с кем? (с кем?) с чем? (чем?) -и, -и, -и,
Падеж названия, или основной падеж, не имеет специальной маркировки. Что это? — Вот книга. «Что Это? — Это книга.» Ребенок, играя. «Ребенок играет.»
Сокращенное падеж указывает на принадлежность одного предмета другому: друг Гражданина «друг Азамата», окно комнаты «окно комнаты», двери, дома «комплект дома»
Падеж Барыс или дательно-направительный падеж. Идем в лес. «Мы в лес пойдем.» Даю Досыма тетрадь. «Я дам другу тетрадь.»
Модальные слова падеж прямого дополнения. Следующие видишь парня? «Ты видел этого, кто не вредит другим?» Находимся в ожидании учителя. «Мы ждем учителя.»
Локативный или местный падеж местный падеж, указывающий на местонахождение предмета либо лица: у кого Деньги? — У меня. «У кого деньги? — У меня». Я и В алматы. «Я был в Алматы.» Дома никого нет. «В доме никого нет.»
Исходный падеж указывает на исходный пункт движения. Вышли из школы. «Мы вышли из школы.» Когда қайтасың уральска? «Когда вернешься ты из Уральска?»
Помоги падеж указывает на совместность действия либо на орудие, которым выполняется действие: Он с другом пошел в столовую. «Со своим другом пошел в столовую.» Ножом резки хлеба. «Хлеб нужно резать ножом.»

Қазіргі жағдайы
Толық мақаласы: Қазақстандағы Тіл саясаты
Халық санағының деректері бойынша Қазақстан 2009 жылдың 9 982 276 казахов назвали своим родным языком казахский[5].

Таралған Қазақстанда, Қытайда, ТМД елдерінде, Моңғолия, аз дәрежеде, Ауғаныстан, Иран, Түркия.

Ресейлік қазақтар қазақ (72 %)[6] және орыс тілдерінде (98 %).[7]

Әдеби тіл және аумақтық айырмашылықтар
Толық мақаласы: қазақ тілі Диалектілер
Негізі қазіргі қазақ әдеби тілі болып табылады солтүстік-шығыс диалект, жазған өлеңдерін Абай Құнанбаев және Ыбырай Алтынсарин[8]. Осылайша, жекелеген сөздер еніп әдеби тілі диалект басқа да[9].

Пікірінше Сәрсен Аманжолов қазақ тілінде үш түрі бар негізгі диалект бар: батыс, шығыс және оңтүстік. Батыс және шығыс диалектілер пайда болып, нәтижесінде жергілікті оқшаулаудың және родо-асыл тұқымды бірлестіктер здешних қазақтардың ғасырлар бойы. Оңтүстік диалект қазақ тілі, салдарынан үстемдіктің Кокандского ханства осы жерде бірнеше ғасырлар ұшыраған қуатты әсеріне өзбек тілі, бірақ, өз кезегінде, әсер еткен, жекелеген диалектілер өзбек және қырғыз тілдері[10].

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін (1991 жылдан бастап) қазақ тілінде белсенді дамуда пуристические тенденциялары[11]. Әсіресе, біржақты емес Қазақстан халқының және жеке лингвистами бұғауынан перевод жалпы қабылданған халықаралық сөз деген сөздер-новоделы[11][12].

Халықаралық сөзі Қазіргі қазақ тілі
әуежайы
пианино күйсандық
үнемиет; ықтисат;
байқоңыр ғарыш айлағы/ғарыш айлағының
хайуанаттар бағы хайуанаттар бағы
супермаркет әмбебап дүкен/дүкен заңғар
альпинист асқарпаз
қолтырауын қолтырауын
балкон балкон
даңғыл
Шолпан Венера
Марс Қызылжұлдыз
Юпитер Есекқырған
Сатурн (планета) – Сұр
Жазбалары
Қазақ әліпбиі
А ә б В г д А Б Г Д А А н
Е е е е Ж ж З з И и Й й К к
Л М н о П р Л м Н О ң Ң қ қ
П р Р Р С Т т У у ү Ү ұ с Ұ
Х ц ч Ш щ Н Щ ф Х Һ Ц Ч ш
ъ Ы ы ь Э э, Ю ю Я я І і
Толық мақаласы: Қазақ әліпбиі
Қазақтар, барлық түркі халықтары болып табылады мұрагерлері жазуының күндері”, деп аталды VIII—X ғасырларда және танымал ғылым ретінде орхоно-енисейская. Рунический алфавит тұрды 24 әріптер мен белгінің словоразделительного.

Содан кейін астында арабша-мұсылман араб хатпен пайдалана бастады бейсембаев асхат аскарович. Қазақтар тұратын Қытай, жалғастыруда әлі күнге дейін пайдалануға ішінара модификацияланған араб графикасында білім беру жүйесінде және бұқаралық ақпарат құралдарында.

Арасындағы кезеңде 1929 және 1940 жж. шеңберінде латинизации қолданылған латын графикасы.

Современный казахский язык, начиная с 1940 года, пайдаланады кириллическую графикалық жүйесі.

Қазақ әліпбиі құрамында 42 әріп және негізделген кириллическом әліпбиіне.

2012 жылы белгілі болған туралы шешім қабылдау кезең-кезеңмен ауыстыру қазақ тілі Қазақстанда латын әліпбиі.[13] Начало аударма процесінің латынға белгіленіп отыр 2025 жыл.[14]

12 маусым 2017 жылдың Нұрсұлтан Назарбаев айқындап берді, ол 2017 жылдың соңына дейін тығыз қарым-қатынаста ғалымдар мен жұртшылық өкілдерімен қабылдау қажет бірыңғай стандарт жаңа қазақ әліпбиінің барлық графиктер, және латын әліпбиін кириллица осындай бастама жасай отырып, белсенді фазаға бас тарту көшу пайдалану (ағыл.[15] жаңа алфавит жарлығымен бекітілді Нұрсұлтан Назарбаевтың 2017 26 қазан, бірге көшуге бұл әліпбиі 2025 жылға дейін.[16]

Лингвистикалық сипаттамасы
Фонетика және фонология
Әріптер “в, е, ф, ц, ч, ъ, ь, э” ғана пайдаланылады кірме сөздер. “ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ, і” — тоғыз спецификалық орыс әліпбиі әріптерінің салыстырмалы.

Дауысты
Қазақ тілінде Дауысты дыбыстар құрайды жұп бойынша қаттылығын және жұмсақтығын:

қатты, жұмсақ
/ɑ/ /æ/, /e/
/o/ /ɵ/
/ʊ/ /ʉ/
/ɯ/ /ɘ/
Кезде, кейбір қатты дыбыстарды тілі отодвигается бұрын, ал кейбір жұмсақ дыбыстарды ұшы тілі алға жылжып келе жатыр.

Дауыссыз дыбыстар
Дауыссыз фонемы қазақ тілі
Губные Тіс альвеолярные Постальвеолярные Палатальные Велярные Увулярные және Глоттальные
Мұрыннан /m/ /n/ мен /ŋ/
Жарылыс /p/ /b/ /t/ /d/ /k/ /g/ [q]
Аффрикаты (ts) /ʒ/ (tɕ) [ʑ]
Фрикативные (f) (v) /s/ /z/ /ʃ/ [ɕ] (x) [ʁ] (h)
Флапы /ɾ/
Аппроксиманты /l/ /j/ /w/
Ескертпелер:

Жанында дауысты артқы қатардың /k/ және /g/ имеют аллофоны [q] [ʁ], тиісінше.
Жанында дауысты алдыңғы қатардан /ʃ/ және /ʒ/ имеют аллофоны [ɕ] және [ʑ], тиісінше.
Кейбір таратушылар /ʒ/, [ʑ] ретінде оқылады /dʒ/ [dʑ], тиісінше.
Жақша ішінде белгіленді дыбыстарды ғана пайдаланылады кірме сөздер.
Морфологиясы
Қазақ тілі болып табылады номинативным (морфологиялық және синтаксически), агглютинативным тілді болуымен полисинтетизма суффигирующим.

9 таптары қазақ тілінде:

Зат есім (зат есім)
Мысалы: бет,
Сын есім (имя прилагательное)
Пример: қызыл, биік, әдемі
Сан есім (сан есім)
Мысалы: бір, жүз
Есімдік (местоимение)
Мысалы: мен, сен
Глагол (етістік)
Мысалы: бару, жазу
Қосу (наречие)
Мысалы: тез, таза
Шылау (послелоги)
Мысалы: үшін, туралы
Сөз имитация (слова-подражания)
Мысалы: күмп, тарс-тұрс, ыржаң-ыржаң
Одағай (междометие)
Мысалы: алақай, тәйт, құрау-құрау
Зат есім
Зат есім 2 саны — жалғыз және көпше. Көпше құрылады с помощью аффиксов (-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер), добавляемых к основе существительного, дыбыс сингармонизма аффикса заңымен анықталады:

дос — достар “друг — друзья”, мектеп — мектептер “школа — школы”, қала — қала — қала”

Егер алдында существительным тұр сандық сөзжасамның болса, айырмашылығы орыс тілі, ол қолданылады жалғыз, оның ішінде: кітап, екі кітап”, алты “алты үй”

Орнына септеуліктерін пайдаланылады жағдайлары және послелоги.

Септік Сипаттайтын сұрақтар аяқталғаннан
Септік Именительный (септік Атауы) кім? (кім?) . (?) —
Септік Родительный (септік (Қысқартылған) кімді? (кім?) не? (неден?) – ,, – лық, -ды, -ақш, бұл
Дательный септік (Барыс септік) кому? (кімге?) неге? (неге?) қайда? (қайда?) – , – , – , – , – на, -не, -а, -е
Септік Винительный (септік) кого? (кого?) . (?) -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті, -н
Жатыс септік (жатыс септік) у кого? (кім?) у чего? (?) қайда? (?) – , – , – , – , – м-ю
Шығыс септік (шығыс септік) от кого? (кімнен?) неден? (неден?) қайдан (откуда?) дейін дейін дейін дейін дейін,
Септік Творительный (Көмектес септік) с кем? (кіммен?) немен? (немен?) -мен, -пен, -мен,
Септік атаулары, немесе негізгі септік, жоқ арнайы таңбалау. Бұл не? — Міне, кітап. “Бұл Не? — Бұл кітап.” Бала, ойнай отырып. “Бала ойнайды.”
Ілік септік тиесілігін көрсетеді бір заттың басқа: бір Азаматтың досы “Азамат”, терезе бөлменің терезе “бөлмелер”, есіктер, үй жиынтығы “үйі”
Септік Барыс немесе дательно-направительный өлім-жітім. Барамыз лес. “Біз орманға барамыз.” Беремін Досыма дәптер. “Беремін біріне дәптері.”
Табыс септік септік тікелей толықтыру. Мына жігітті көрдің бе? “Сен көрген бұл парня?” Тұрмыз күтіп, мұғалімдер. “Біз мұғалім.”
Локативный немесе жатыс септік жатыс септік көрсететін орналасқан жері заттың не: кімнен? — Менде. “Кімнен? — Маған”. Мен алматы. “Мен Алматы.” Үйде ешкім жоқ. “Үйде ешкім жоқ.”
Шығыс септік көрсетеді бастапқы пункті-қозғалыс. Шықты. “Біз шықты.” Қашан қайтасың орал? “Когда ты вернешься Орал?”
Көмектес септік көрсетеді совместность қолданылу не зеңбірек, олар орындалады-әрекет: Ол басқа асханаға барды. “Өзінің басқа асханаға барды.” Пышақпен нан кесуге. “Нан керек пышақпен кесіп.”

Казахский язык

Скачать (DOCX, 19KB)