Машиналардың сапасын, олардың дәлдігін, сенімділігін және ұзақ жылдығын арттыру – техникалық өрлеу негізгі бағытының бірі. Техникалық өрлеудің үдеулену күресінде сапаны арттыруға ерекше мән бөлінеді, жұмыстың сенімділігін қамтамасыз ету және бұйымның ұзақ жылдығын ұзарту.
Негізгі шарттардың бірі болып, дайындау сапасын жоғарлатуда және ең кіші шығындармен машина жөндеу кезінде, мамандандырылудың кең өсуі болып табылады, механикаландыру, бірлесу және өндіріс процесін автоматтандыру, өндіріске өзара ауыстырымдылықтың принціптерін және бақылаумен өрлеу әдістерімен технологиясын енгізу.
Кең түсінілімде өзара ауыстырымдылық толық бір құрастыруды қосады, өндіріс технологиясын және қай келген өнеркәсіп саласында бұйымды бақылау. Бөлшектерді стандарттаумен жүйелеу үдеулеуді және арзандауды, құрастыруды, дайындауды және машина жөндеуде қолдайды. Өлшеу техникаларының жағдайын өндірістің дәрежесімен мәдениетті сипаттайды.
Өзара ауыстырымдылық, стандарттау және техникалық өлшеу өзінде бір курсты көрсетеді, инженерлерді кәсіптік дайындау болып табылады.
Курста өзара ауыстырымдылықтың жалпы принціптері және машина жөндеуде, өндірісте техникалық өлшеудің негізін, машина бөлшектерінің түрлес түйіндесулерінің қонуымен дәлдік шегінің жүйесін, бөлшектерді бақылау құралдары сондай ақ оның әдістемелік негізін және стандарттау жүйесінің мемлекеттік принціптерінің негізін қарастырады.

  1. Алдын ала бақылау сұрақтары:
    • Номиналды, нақты және шекті өлшемдер дегеніміз не?
    • Шекті, төменгі және жоғарғы ауытқу дегеніміз не?
    • Өлшемнің дәлдік шегі дегеніміз не?
    • Қондыру деген не? Қондыру түрлері?
    • Дәлдік шек, дәлдік шек бірлігі, дәлдік коэффициенті (дәлдік шек бірлігінің саны).
    • Қондыру жүйелері?

 

Тапсырманы шешу мысалы

Түйіндесу берілген:

  • кронштейн төлкесі – 25
  • тегеріш білігі – 25

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Шешу:

  1. Кронштейн төлкесі – тесік.
  2. Тегеріш білігі – білік.
  3. Жүйе – тесік жүйесі CH, саңылаумен қондыру.
  4. Номинальды өлшем: DN = 25мм

Тесік

  1. Тесіктің жоғарғы ауытқуы: ES = +0,021
  2. Тесіктің төменгі ауытқуы: EI = 0
  3. Тесіктің дәлдік шек өрісі H7 (кесте СТ СЭВ 144-75 бойынша анықталады)

Шартты белгіленуі – 25H7

  1. Ең үлкен тесік:

Dmax = DN + ES = 25,000 + 0,021 = 25,021 мм

Dmin = DN + EI = 25,000 + 0,000 = 25,000 мм

  1. Тесік дәлдік шегі:

TD = Dmax – Dmin = 25,021 – 25,000 = 0,021 мм

TD = ES – EI = +0,021 – 0,000 = 0,021 мм

Білік

  1. Біліктің жоғарғы ауытқуы: es = – 0,040 мм
  2. Біліктің төменгі ауытқуы: ei = – 0,073 мм
  3. Біліктің дәлдік шек өрісі e8 (кесте СТ. СЭВ 144 – 75 бойынша анықталады)

Біліктің шартты белгіленуі – 25e8

  1. Ең үлкен білік:

dmax = DN + es = 25 + (- 0,040) = 24,960 мм

  1. Ең кіші білік:

dmin = DN + ei = 25 + (- 0,073) = 24,927 мм

  1. Білік дәлдік шегі:

Td = dmax – dmin = 24,960 – 24,927 = 0,033 мм

Түйіндесу

  1. Шартты белгіленуі – 25
  2. Ең үлкен саңылау:

Smax = Dmax – dmin = 25,021 – 24,927 = 0,094 мм

Smax = ES – ei = 0,021 – (- 0,073) = 0,094 мм

  1. Ең кіші саңылау:

Smin = Dmin – dmax = 25 – 24,960 = 0,040 мм

Smin = EI – es = 0 – (- 0,040) = 0,40 мм

  1. Дәлдік шек:

TS = Smax – Smin = 0,094 – 0,040 = 0,054 мм

TS = TD + Td = 0,021 + 0,033 = 0,054 мм

  1. Дәлдік шек өрісінің сүлбесі:

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Тесіктің жарамды бөлшектері:

Dmax  ³ De ³ Dmin                               25,021 ³ De ³ 25,000

  • дұрысталатын сапасыз өнім De < Dmin De < 25,000
  • дұрысталмайтын сапасыз өнім De > Dmax De > 25,021
  1. Біліктің жарамды бөлшектері:

dmax  ³ de ³ dmin                                  24,960 ³ de ³24,927

  • дұрысталатын сапасыз өнім de > dmax de > 24,960
  • дұрысталмайтын сапасыз өнім de < dmin             de < 24,927

 

 

 

Тапсырма 2

Жетекші дөңғалақ күпшегі (білік) –  Æ 185

Жетекші дөңғалақ (тесік) – Æ 185

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 3

 

Май сорғыштың корпусы (тесік) – Æ 45

 

Май сорғыштың тегеріштері (білік) – Æ 45

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

Тапсырма 4

Май сорғыштың тегеріштері (тесік) – Æ 18

Май сорғыштың білігі (білік) – Æ 18

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 5

Сорғыш жетегінің кронштейні (тесік) – Æ 30

Кронштейн төлкесі (білік) – Æ 30

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 6

Май сорғыштың корпусы (тесік) – Æ 22

Май сорғыш корпусының төлкесі (білік) – Æ 22

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

+0,013

Тапсырма 7

Тегеріш төлкесі – Æ 20

+0,013

+0,073

 

Жетектегі тегеріш саусағы – Æ 20

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 8

Кронштейн төлкесі – Æ 28

Тегеріш білігі – Æ 28

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 9

Май сорғыштың корпусы – Æ 60

-0

Май сорғыштың тегеріштері Æ 60

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

Тапсырма 10

 

Қақпақты механизм күйентесі – Æ 40

Бөлгіш білік – Æ 40

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

Тапсырма 11

Тегеріш төлкесі – Æ 55

Жетеші тегеріштің білігі – Æ 55

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 12

КБҚ – ның корпусы- Æ 20

Ішпек – Æ 20

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

 

Тапсырма 13

Су сорғыштың корпусы – Æ 25

Білік – Æ 25

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.

Тапсырма 14

Қақпақтың жоғарғы бұлғағы – Æ 56

Қақпақтың жоғарғы бұлғағының саусағы – Æ 56

Түйіндесудің қосылғыш элементтерінің өлшемдерін анықтау.