Проблема аударма көркем мәтіндерді тілі малочисленного халқының, онда түпкілікті емес орнады нормасы әдеби тіл. ұсынады үлкен қиындық. Жиі мұндай жағдайларда, тікелей аударма мүмкін емес жоқтығынан мамандар меңгерген түпнұсқасы және аймақтық тілді, алда перевести текст. Мұндай жағдайларда пайдаланылады жүрекке жанама (екіншілік) аудару тілі – делдал, белгілі носителю өңірлік тілі. Мұндай жағдайды біз бақылап жағдайда аударма шығармаларын орыс жазушылардың бретонский тілі
Басталғанға дейін 20 ғасырдың ретінде бретонский тілі, сондай-ақ дәстүрлі бретонская әдебиет бұрынғысынша қала берсе, жабық ортада – ауылдарда, шағын қалаларда, тіл тасушылар көбінесе өмір бойы кеткен жоқ шегінен. Алайда, уақыт өте келе саясаты француз бағытталған мемлекет орталықтандыру және жою үшін, аймақтық тілдер, дала өз жемістер мен соқтырды білмейтін француз көрсетілген отрезанными сыртқы әлем мен мүмкіндігі болмады атқаруға немесе одан кем елеулі және қоғамдағы.
20 ғасырдың басында бірқатар оқиғалар тоқтау салды жабық қоршаған ортаны қорғау: бірінші дүниежүзілік соғыс, жұмылдыру ер халықтың бір бөлігінің француз әскер бөлімшесі, шіркеу, мемлекет және енгізу міндетті оқытудың мемлекеттік мектептерде оқыту жүргізілді тек француз тілінде, бұл әлсіреуіне ықпал етті ұстанымын бретонского тілі. Әрине, дәстүрлі бретонская әдебиет келмеді қазіргі қоғамның талаптарына ұсынса, білімді адамдарға грубоватой, аңқау, малохудожественной. Энтузиастардың, ратовавшие сақтау, ұлттық тілді және мәдениетті қолданды әрекетті жандандыру бретонскую әдебиетті көтеру үшін оның деңгейіне дейін француз, ағылшын және басқа да. Осы мақсатта 20-жылдардың басында қазақстанда құрылған “әдеби бірлестігі Гваларн”. Міндеттерінің бірі осы бірлестіктің құру болды іс жүзінде отсутствовавшей әлі күнге дейін аударма дәстүрі (бұған дейін иноязычные шығармалары, мысалы, пьесалар және жития әулиелер емес аударылды және қабылданған заңдар, сондай-пересказывались). Алайда, бірден аудармашылар бірқатар қиындықтарға кезігіп отыр. Біріншіден, аудармашылардың көбісі владело, сонымен кельтских тілі тек француз және ағылшын, сирек – неміс. Сондықтан ұмтылу таныстыру оқырман-бретонски жауһарларымен орыс әдебиеті наталкивалось табиғи кедергілер. Айналып өту үшін, бірлестік мүшелері “Гваларн” үркер ” біршама тәуекел – олар переводили ана тіліне француз және ағылшын аудармалары, орыс мәтіндерді, сол сияқты мәтіндерді басқа да экзотикалық үшін Бретани тілдерінде. Іс жүзінде барлық орыс жазушыларының шығармаларын басталғанға дейін 90-шы жылдардың аударылды және қабылданған заңдар делдалдығы арқылы ағылшын немесе француз. Жалғыз басқа болды бретонский жазушы Жарль Приель (1885-1965), проживший бірнеше жылда, Ресей және жақсы ою-өрнегін білген орыс тілі.
Әрине, бұл қайталама туындаған түрлі дәлсіздіктер және абайсыз бұрмалау мағынасы. Кейде өзгертулер қасақана, өйткені екінші проблема-тұрған алдында аудармашылармен болды менталитет олардың тиіспіз.
Жоғарыда айтылғандай, бірінші жартысында 20 ғасырдың бретонская деревня, табиғи ареал “мекендейтін” бретонского тілі, болды өте жабық және консервативтік ортасы. Мінез-құлық бретонского дүниеге келді регламентировалось әр облыстың өзіндік жергілікті этикетом, және айырмашылықтар говоре, өмір салты, мекендеушілерінің көршілес облыстардың, кейде бір бірінен барлығы 10-15 км болатын соншалықты үлкен, кейде порождали түсініспеушілік. Сондықтан кейде бретонцы алмадық барабар қабылдауға әдеби шығармасы шетелдік, әсіресе орыс.
Көрнекі мысал ретінде қызмет етеді “көп сатылы” аударма Пьесалары А. П. Чеховтың ” Ұсыныс “. 1922 жылы ол француз тіліне аударылған A. Chaboseau ( “Une demande en mariage”). Бұл онша сәтті аударма әу бастан-ақ бірқатар дәлсіздіктерді, кейде өте көрсеткіштік (кейбір қателіктер аудармашының қаралатын болады төмен). Бұл аудару үшін негіз болды переложения арналған бретонский тілі жасалынған. А. Керавелем және вышедшего 1947 жылы сериясы “журналының Ar falz” атты “Ar goulenn-dimezi” құрамына кірді репертуарды бретонского халық театры. Бұл пьеса, ол тезірек өзіне жаңа көркем шығарма қарағанда, перевод, соншалықты полюбилась көпшілікке, бірнеше рет орындалды сахнада отырып, 1946 ж. дейін біздің уақыт және переиздана “журналы Brud nevez” 1987ж.
Екінші жағынан, ағылшын тілінен аударма, сол пьесалар “атты Ar goulenn-eured” жасалды көшбасшыларының бірі ” бірлестігінің Гваларн “, Р Эмоном (1900 – 1978). Өкінішке орай, авторға зерттеу мүмкін болмады іздеуге ең басылым болып жасалды, бұл өте дәл аудармасы шығарылған 1966 жылы журналында “Ar bed Keltiek” переизданный 1988 журналы. “Skrid”. Осылайша, пьеса Чехов кірген бретонскую әдебиеттерді түрлі жолдармен әр түрлі атаулары.
Әсіресе қызықты “перевод” Керавеля, онда ғана сақталған негізгі сюжеттік желісі пьесалар. Іс-әрекеттің орнын ауыстырылды Бретань, кейіпкерлері алады – бретонские – аттар, тіпті қашықтан емес тәріздес орыстар.
Төменде келтірілген барлық переводов аттар (ағылшын тілінен басқа) :
Орыс (А. П. Чехов)
1. Степан Степанович Чубуков, помещик.
2. Наталья Степановна, оның қызы 25 жыл
3. Иван Васильевич Сүймендер, көрші Чубукова, салауатты, упитанный, бірақ өте мнительный помещик.
АШабосо (Une demande en mariage)
1. Stйpan Stйpanovitch Tchйboukof, gentilhomme campagnard, veuf;
2. Natalia Stйpanovna, sa fille, vingt-cinq ans
3. Ivan Vassilievitch Lomof, autre gentilhomme campagnard, voisin des prйcйdents, trente-cinq ans, personnage dйbordant de santй
Р. Эмон (Ar goulenn-eured)
1. Stepan, perc’henn-douar. – Степан, землевладелец
2. Natalia, e verc’h, 25 bloaz – Наталия, егодочь, 25 жыл
3. Ivan, perc’henn-douar, amezeg da Stepan, yac’h-pesk, maget-mat hag imoret-fall. – Иван, землевладелец, соседСтепаназдоровкакбык, упитанивечновплохомнастроении
А. Керавель (Ar goulenn-dimezi)
1. Stefen Skragn, intaсv, 60 bloaz – СтефенСкрань ( әріптер. – СкупойСтефен) , жесір, 60 жыл
2. Katellig, merc’h Stefen, 25 bloaz – Кателлик , дочьСтефена, 25 жыл
3. Lom Bouzellok, 35 bloaz, anezaс un den maget-mat, liou ar yec’hed war e zioujod – ЛомБузеллок (әріптер. – ЛомКишкастый), 35 жасқа, упитанныйирумяный
Басқа аттар, пьесасын Керавеля привнесены таныс көрермендерге географиялық атаулар. Орнына алғашқылардың бірі болып, пікірлер, бақ пьесалар, онда Чубуков жүгінеді Ломову деген :
Сонда куда едете, менің қымбат?
“Бретонском мәтінінде біз :
…emaoc’h o vont da friko eur mondian bennak da Gemper marteze?
… Сіз бұл едете ” Кемпер арналған банкет к какому-нибудь вельможе ?
Мұндай ауыстыру негізделген ерекшелігіне бретонского халық театрының және бретонского менталитет бірінші жартысы 20 ғасырдың. Мақсаты бұл аударма-переложения әбден оправдывала мұндай вольное обращение шетелдік классиком. Пьеса тиіс түсінікті көрермендерге бар әлсіз ұсыну туралы ғана емес, Ресей, бірақ көрші Бретанью облыстарында Франция. Нагромождение біртүрлі звучащих орыс есімдер мен атаулар ғана напугало еді көрермендер және, мүмкін, бұзып еді қабылдау пьесалар. Үшін бретонцев уақыт мүлдем тән болды настороженное басқа да елдерге және шетелдіктерге.
Көшіру-әрекеттер пьеса Бретань, әрине, әкеп соқса өзімен жақындату кейіпкерлерінің психология – психология көрермен. Мысалы, бірінші іс-әрекет орналастырылды сахна, әбден типтік үшін бретонского шаруа тұрмысының : Стефен (Чубуков) бірден түсінеді, не үшін металл Сынықтары (Сүймен) дүниеге келді, оның үй және ойлау, бұл сол сұрай бастайды, оған ақшаны қарызға притворяется разорившимся және егжей-тегжейлі сипаттайды құлдырауына өз шаруашылығы.
Осы мысал көргізеді, қаншалықты керек еді өзгертуге орыс пьесасын үшін оны түсінікті қатардағы бретонского дүниеге келді. Сіз, әрине, сілтеме, онда перевод Шабосо, өзі несовершенный, қандай-да бір шамада тудырғандар өзгерістер енгізілген Керавелем, бірақ міне мысал тікелей аудару басқа туындылар жасаған, қазірдің өзінде упоминавшимся Жарлем Приелем тікелей орыс. Бұл жазушы және аудармашы деген армандарын бретонскому оқырманға мүмкіндік шығармашылығымен танысып Бабеля және 1954 ж. екшеліп, бретонский тілі әңгіме ” Хат “кітаптар” Конармия “. Алайда, бұл аударма деп атауға болады аударумен байланысты кейбір қауіп төндіріп отыр. Өйткені мәтіндері Бабеля күрделі қабылдау үшін шетелдік суының оларға әр түрлі уменьшительных нысандарын аты, әкесінің және т. б., Ж. Приель шешті жеңілдетуге күш-жігер оқырман, әрқашан жақсы білімді және кейде читающего ана тілінде әрең, түсініктемелер берді және нақтылау тікелей мәтінде, мысалы, осы фразах : Міне, хат Курдюкова бірде-бір сөз емес, өзгертілген.
Бретонский ваиант:
Sed aze llizher kaset d ‘ar кмс gant… Kourdioukov; netra, na zoken ur pik, n’ am eus kemmet, pe lemet dioutaс.
(Міне хаты, посланное үйге Курдюковым, ештеңе емес, бірде-бір нүкте мен онда не өзгертсе және байқамай).
Және бұдан әрі :
Мамка, доглядайте дейін Степки, және Құдай сізді қалдырмайды.
Ha diwallit, va mamm garet, d ‘ankounac’hat plediс gant va ebeul Stiopka, rak Doue d’ ho paeo evit se.
(Және қараңыз, қарағым матушка ұмытпаңыз, қадағалап, менің жеребенком Степкой, және Құдай Сізді қалдырмайды).
Біздің мәтіндері жазылған-бретонски арналған өзге де тиіспіз. Қазір Бретани қалған жоқ адамдардың қалай тұрып, өмір бойы шықпай-ақ фермасы мен шектеліп қалатын еді қарапайым білімі бар және иеленген еді француз тілінде. Арасында сөйлейтін және жазатын бойынша-бретонски жеткілікті білікті аудармашылар әр түрлі тілдерді, соның ішінде жапон және қытай. Бретонская әдебиеті ғана емес, жоғары деңгейге жетті, бірақ мен тудырып талай талантты туындылар, олардың кейбіреулері ауыстырылды басқа тілдер (француз, ағылшын, валлий). Алайда, мәселе тапсыру сыртқы болмысын арналған бретонский тілі емес, жоғалады және жоғалып кетуі мүмкін.
Неғұрлым күрделі перевод болмысын жерде аудармашыға емес, ол анықтау лексическую единицу, кездесетін орыс мәтінінде, өз тәжірибесі аудармашы көрсетілмейді ешқандай салауатты, тиісті иноязычному сөзге.
Мысал ретінде қарастырайық аудару ерекшеліктері атауларының бөліктері. Үй ретінде жеке тұрғын үй қорынан бар әрбір халықтың емес, әдеттегі бір халық үйге экзотикалық үшін басқа. Мысалы, ” русская изба түбегейлі ерекшеленеді бретонского деревенского үй, бірқатар қиындықтарды тудырады аудару кезінде.
Сөз изба белгілі алыс Ресейден тыс. Ол кірді көптеген шетел тілдеріне, соның ішінде бретонский. Оны жиі қолданса, Ж. Приель өз естеліктерінде
Feurmet e шаңырақ bet dimp un tiig koad, un izba gwirion…
Біз құсап кішкене ағаш үй, осы оқиға орнына…
Кездейсоқ емес. Приель айқындайды оқиға орнына ретінде ағаш үй. “Бретани барлық үйлер тас. Ағаштан жасалады, тек салмақ түсетін конструкциясы шатыры. Әрине, бретонцу елестету қиын құрылғысы үй. “Затруднительную жағдайға тап аудармашы, оған тура келді аударуға сипаттамасы Матрениной үй қорынан әңгіме А. И. Солженицын” могиканның соңғы тұяғы “. Қарастырайық келесі үзінді :
Үй Матрены тұрды сол жерде, жақын жерде, төрт оконцами бірқатар суық некрасную жағына, жабық щепою, екі сырғыманың және украшенным астында теремок чердачным окошком. Үй емес, төмен – он сегіз венцов <…>. Дворик емес крыт, бірақ үйде көп бір байланыспен. Үшін есікті ішкі баспалдақтар көтерілді арналған кең көпірлер, жоғары осененные жабық. Солға тағы баспалдақтар жүргізді вверх ” горницу – жеке қаңқасы жоқ пеш, және баспалдақтар төмен, подклеть, ал оңға жүрді өзі изба, чердаком және подпольем.
Сол сөздер, бірақ олар барлық ішкі бөлінісі бойынша үй белгіленді курсивпен. Тек бақылауға, олар ауыстырылды, ең алдымен, француз, содан кейін – бретонский.
Французскийтекст :
La maison de Matriona йtait dans le мкме coin, toute proche : quatre fenкtres alignйes donnant sur le cфtй frais, de derriиre, une toiture de copeau ал deux pentes, avec une lucarne de grenier амйпадйе en faзon de tйrиme. <…> La petite cour n ‘йtait pas couverte, mais il y avait beaucoup de dйpendances d’ un tenant avec la maison. Franchie l ‘ entrйe, un escalier intйrieur qui menait ал de vastes pontйes que la toiture surplombait а la grande hauteur. A gauche d ‘autres marches montaient а la belle chambre, un bвtis sans сһеміпйе, indйpendant; d’ autres encore descendaient а la soupente. A droite, c ‘ l ‘ йtait izba proprement dite avec grenier et sous-sol.
Бретонскийтекст :
Tostik alese e шаңырақ ti Vatriona : pevar brenestr hed-ha-hed war an diadreсv, an tu freskaс, un doenn skolpoщ e daou bezh gant ul lomber war ar c ‘ hrignol. <…> Ar porzh bihan ne шаңырақ ket goloet; met a-hend-all e шаңырақ kevier stag ouzh an ti. En diabarzh, ur viсs a gase betek pondalezioщ bras gant un doenn uhel a-us; a-gleiz un toullad derezioщ all a save betek ar “gambr gaer” a шаңырақ hep siminal ha distag diouzh an ti, derezioщ a шаңырақ adarre evit diskenn dindan an doenn ; a-zehou neuze edo an izba hec’h-unan gant ur solier hag ar c ‘ hav.
Сәл әрі қарай қайтадан әңгімесінде кездеседі атауын үй бөліктері :
Бұл оқиға орнына ол парнишкою өзі тұрғызған болса әкесімен, бұл горницу оған, аға баласы, рубили, чтоб ол поселился мұнда жас, ал енді ол яро разбивал оны ребрышкам үшін увезти бөтен аула.
Переметив нөмірлері венцы сруба және тақтаны потолочного төсеніші, горницу с подклетью талдап, оқиға орнына өзіне байланысты укороченными көпірлер отсекли уақытша тесовой стеночкой.
Француз аудару
Cette izba, il l ‘avait construite lui-мкме encore gamin, autrefois, avec son рига; c’ est pour lui, l ‘аопй, qu’on avait taillй et montй cette chambre, afin qu’il s’ y йtablisse avec sa femme. Et maintenant il la dйsarticulait os par os, avec fureur, pour l ‘ emmener de chez les autres.
Аргиѕ avoir numйrotй les poutres faоtiиres et les planches du plafond ils dйmontиrent la chambre avec la soupente; l ‘ izba elle-мкме avec ses pontйes racornies, ils isolиrent par une murette de voliges.
Бретонскийперевод :
Pa шаңырақ krennard en doa sikouret e dad da геіс tro d ‘ егер ti-se. Ar gambr a шаңырақ bet ijinet evitaс; evitaс hag e wreg da zont. Вгемас na шаңырақ ken dezhaс, e tibeze anezhi didruez evit he ѕкгарас digant ar re all.
Goude bezaс niverennet treustoщ an doenn ha plenk ar plaсchod, e voe divarc’het an eil tamm diwar egile adalek krec’h betek traoс evit stouvaс an toull a шаңырақ en izba bremaс ne voe ket pell hon labourerien o tachaс plenk tanav faout-difaout.
Байқауға қалай аударылды және қабылданған заңдар (немесе аударылды және қабылданған заңдар) белгіленген курсивпен сөздер көмектеседі кесте.
орыс француз бретонский
1 ретке келтірілген sous-sol kav
2 чердак grenier solier
3 изба izba izba, ti
4 горница belle chambre, chambre “kambr gaer”, kambr
5 көпірлер pontйes pondalezioщ
6 теремок tйrиme –
7 қаңқасы bвtis –
8 подклеть soupente –
9 венец – –
Сөздер-кестеде орналастырылған қарай өсу трудности перевода:
(1), (2) – ұсынбайды ешқандай қиындық аудару үшін. Бұл үйдің бөлігі бар және Бретани.
(3) – “деген Сөз “изба” кірді шетел тілдері және қалуы мүмкін, аудармасыз, таңдау механикалық, электрондық немесе “деген сөз “үй”.
(4) – деген Сөз “горница” аудармашыға таныс емес, бірақ ол кездеседі, әңгімеде өте жиі, көп, оның аталу басқаша болу мүмкін емес, өйткені бүкіл сюжет салынған мәселесіне көшіру горницы басқа орын. Аудармашы мүмкін емес барлық жағдайларда аударуға бейтарап “бөлме” үстіне мәтін анық, горница білдіреді жеке үйдің бір бөлігі, сондықтан аудармашылар (француз, соңынан бретонец) талпыныс жасады астын сызу айрықша маңызы, осы бөлмелер көмегімен сөз тіркестерін belle chambre, kambr gaer ‘әдемі бөлме’.
(5) – Бұл үйдің бір бөлігі маңызды роль осындай маңызды рөлін, горница, повествовании, сондықтан аудармашы ограничился өте шамамен тиісті сөзбен (pondalez – брет. ‘баспалдақ ‘)
(6) – Аудармашы-француз, прибег – транскрипция орыс сөздер, ештеңе сөйлейтін француз оқырманға. Бретонский аудармашы бұл сөзді просто-напросто опустил.
(7), (8) – Бірде тапшылығы, бірде у бретонцев жоқ, тек тиісті сөздерді белгілеу үшін, осы үйдің бір бөліктері, бірақ өздері де ұғымдар мүлдем жоқ бұл үйлер салынуда емес, ағаштан, тастан.. Бірақ егер француз тілінде табылған сөздер үшін аударма орыс болмысты, онда бретонский аудармашы шешті онсыз ник. Тағы бір фрагменте әңгіме айтамыз “деген сөз “қаңқасы” (фр “bвtis”, “cage”:
Страдая от ” өлеңін орындады және шай недалекую өлім, сонда жариялады Матрена өз еркін: жеке қаңқасы горницы астында орналасқан жалпы байланысымен избою, қайтыс болғаннан кейін, беруге мұраға Кира.